HAVA DURUMU

- Hoşgeldiniz - Sitemizde 16 Kategoride 5031 İçerik Bulunuyor.

SON DAKİKA

I QURULTAYDA QIRIMTATAR QADINLARI

04 Aralık 2017 - 289 views kez okunmuş
Ana Sayfa » Genel»I QURULTAYDA QIRIMTATAR QADINLARI
I QURULTAYDA QIRIMTATAR QADINLARI

Bundan tamam 100 yıl evelsi bu künlerde Qırımda öz işini başlaycaq Birinci Qurultaynıñ müim qararlarından biri — qadınlarğa erkeklernen musaviy şekilde saylamaq ve saylanmaq aqqınıñ qanunlaştırılmasıdır. Em bu meselede Qırım degil tek türk, musulman devletleri ve atta bir sıra Avropa devletlerini de keride qaldırdı. Meselâ, qadınlarnıñ saylamaq-saylanmaq­ aqqı musulman devletleri olğan Azerbaycanda 1918 senesi, Turkmenistanda — 1924, Qazahistanda — 1924, Qırğızıstanda — 1918, Albaniyada — 1920, Özbekistanda — 1924 senesi, Türkiyede — 1930, Mısırda — 1956, Aljirde — 1962 senesi, Afğanistanda — 1963, Saudiya Arabistanı kibi daa yaqınlarda, yani 2011 senesi tanılğan olsa, Avstriyada — 1918, Bulğaristanda — 1944, Braziliyada — 1933, Büyük Britaniyada — 1918, Germaniyada — 1918, Frantsiyada — 1944, İtaliyada — 1946, Şvetsiyada — 1919, Şveytsariyada — 1971 senesi ülkeniñ anayasasına kirsetildi.
Tabiiy ki, cemiyet inkişafına ta Nursultan, İncibek hatun, Dilâra Bikeç, Leylâ Bikeçlerden başlap öz issesini qoşıp kelgen qırımtatar qadınlarınıñ bu aqqa saip olmaları apansız­dan yüz bergen bir vaqia degil de, çoq yıllıq ve bilhassa 1917 senesiniñ baarinde başlanğan ve Qırımda keñ qulaç açqan qadınlar areketi, qırımtatar musulman qadınlar komiteti tarafından keçirilgen mitingler, toplaşuvlarnıñ neticesidir. 
İsmail Gasprinskiyniñ qızı, “Alem-i Nisvan” mecmuasınıñ muarriri Şefiqa hanımnıñ hatırlavlarına köre 1917 senesi aprel 1-de Bağçasarayda Hansarayda olacaq miting arfesinde onı ziyaret etmege kelgen Dereköy imamı İbraim Tarpi Qırım qadınlarını teşkilâtlandırmaq içün komitetlerni tesis etmek talabı ve ricasını bildirgen. Miting pek köterinki ruhta keçe, alğışlar qazana. Birazdan Şefiqa hanım Müftiy Noman Çelebicihandan mektüp ala. Müftiy müim meselelerni muzakere etmek içün onı Aqmescitke çağıra. Şefiqa Gasprinskaya Müftiy azretleriniñ qadınlar meselesine pek ciddiy baqqanını añlay. Milletniñ ileri insanları tarafından qoltutuv ve destek körgen qadınlar daa ziyade faal areketlerge keçeler. Qadınlar meselesiniñ ne derecede müimligini daa bir tarihiy fakt isbatlay. Qurultayğa azırlıq ketken bir vaqıtta Kiyevde sentâbr 8-15 künleri keçirilgen “Federalist milletler kongressi”ne Qırımdan Cafer Seydamet reisliginde ketken 7 delegatnıñ 3-i qadınlar edi. Bir çoq ülkelerniñ iştirakinde keçken işbu kongresste qırımtatar qadınlarını Ayşe İshaqova, İlhamiye Tohtarova ve Emine Şabarova temsil eteler. O vaqıtta Qırımnıñ tışında olğan Şefiqa Gasprinskaya kongresske barıp olamay. Cafer Seydametniñ hatırlağanına köre Qırım delegatları em tsivil, em milliy urbalarda olğanlar. Kongresste Cafer Seydamet ve Amet Özenbaşlı qısqa bir çıqış yapalar. Kongresste rusçası mükemmel olğan qırımlı delegat qadın Ayşe İshaqovanıñ 1,5 saatlik maruzasını salonda oturğan delegatlarnıñ episi ayaqqa qalqıp gürdeli elçırpmalarnen qarşılaylar. Bunı Osman Kemal Hatif şu şekilde tarif ete: “Kongresste bulunğan 1500 delegat öz-özlerine bu milliy urba, küçük fes kiygen bu qadın ne içün kelgen ve ne yapacaq kibi sualni berdiler. Faqat söz söylemek sırası Ayşe hanımğa kelgende er kes bu milliy qıyafetli qadınnıñ ne qadar beliğ bir hatip olğanını taqdir etti. Ayşe hanım İshaqova 1,5 saat sürgen rusça bir nutqında Qırımnıñ uquqını parlaq bir şekilde mudafaa etti. Deliller o qadar mantıq­lı ve o qadar sağlam edi ki, nutqınıñ soñunda 1500 delegat ayaq­qa turıp Ayşe hanımnı şiddetnen alğışladılar”. Temsilcilerniñ bu muvafaqiyeti qırımtatar qadınlarınıñ siyasiy ömürge daa aktiv qoşulmalarına küçlü bir siltem oldı. 
“Terciman”da derc etilgen Qırım Merkeziy musulman komitetiniñ tatar qadınlarına muracaatta milliy Qurultayğa saylavlarda aktiv iştirak etmege, aralarından vekiller keçirmege çağırıla. Qadınlarnıñ merkeziy komiteti Qurultayğa eñ azdan 10 qadın saylanmasını maq­sad olaraq belgiley. Saylavlarnıñ neti­cesine köre Qurultayğa 5 qadın — Şefiqa Gasprinskaya, İlhamiye Tohtarova, Hatice Avcıyeva, Emine Şabarova ve Anife Bodaninskaya saylana. Şunı qayd etmeli ki, arhivlerde bulunğan vesiqalarğa köre Birinci Qurultay delegatları cedvelinde 4 qadın qayd olunıp, Emine Şabarova yoqtır. Kerçek, Qurultay teşkilâtçılarından biri Cafer Seydamet de “Bazı hatıralarında” 5 qadın delegat olğanını yaza. 
İşte, Şefiqa Gasp­rins­kaya Kezlev vilâyetinden, Anife Bodaninskaya — Aqmescitten, Hatice­ Avcı ve İlhamiye Tohtarova — Yaltadan saylanalar. 1917 senesi noyabr 26 cuma künü Hansarayda tantanalı sürette açılğan Qurultaynıñ iş prezidiumına kösterilgen ve saylanğan namzetler Noman Çelebicihan, Cafer Seydamet, Abdulhakim İlmiy ile bir sırada Şefiqa Gasprinskaya da bar edi. Rahmetli Ne­cip Hablemitoğlu ve Şeñgul Hablemitoğlu “Şefiqa Gaspralı ve Rusiyede türk qadın areketi” kitabında “Bu neti­ce yalı­ñız qırımtatar qadınları içün degil de, bütün Türk dünyasında ve İslâm dünyasındaki qadınlar içün de “ilk” olmaq şerefini ve emiyetini taşımaqta edi”, dep yazalar. Kerçekten de, bir çoq saalarda türk ve islâm dünyasında birinci olğan Qırım qadınlarnı erkeklernen musaviy etüvde de ögde oldı. Amma, teessüf ki, bu red etile bilmez tarihiy fakt­nı Vikipediyada tapılmaz. Qadınlarnıñ saylamaq­ aqqı meselesini araştırdığıñızda bu aq Şarqta birinci olıp Azerbaycanda 1918 senesi mayıs 28-de berilgeni qayd etile. Albu ki, Qırım qadınlarnıñ saylamaq-saylanmaq aqqını Azerbaycandan yarım yıl evelsi qanunlaş­tırğan edi. 
Cafer Seydamet, Şefiqa Gasprinskaya, Osman Kemal Hatifniñ Qurultayğa dair hatırlavlarında qadınlarğa erkeklernen bir sürette saylamaq-saylanmaq uquqı meselesi bayağı tartışılğanı qayd etilip, Qırım Baş qanunı, yani Anayasağa 18-nci madde olaraq kirsetilgeni tarif etile. 
Qadınlarnıñ Qurultayda elde etken yutuqlarından birisi de — Aqmescitte Şefiqa Gasprinskayanıñ müdirliginde Darulmuallimatnıñ açılması oldı. Onıñ açılışında iştirak etken şair Memet Niyaziy bu aqta böyle yazğan:
“Bugün bizge bir tarihtır,
artsın bunday adımlar!
Sav bolıñız, cıyın 
yapqan efendiler, hanımlar!
Bu mektepler, curtumıznıñ
bir tek ana ocağı!
Qız balağa doğru, açıq, eñ
şefqatlı qucağı!
Bu mektepler ögretecek 
bizge ilmi edebi,
Tatarlıqnı kösterecek
“İsmail bey mektebi”!.
Darulmuallimatnıñ talebeleriniñ öz neşirleri – “Nen­kecan” adlı elyazma mecmuası olğan. Şu oquv ocağınıñ qızlarına şair Amdi Geraybay da ruh bergen:
“Qart dünyanıñ qurup qalğan çoqraqları taşqanda,
Eski qartlar cañı colda izin coyıp şaşqanda,
Cetişiñiz! Aqqıñız yoq “telli totay” bolmağa,
Kerek bu kün cigitlermen bir safqa siz tolmağa…” (“Darulmuallimatnı bitirgen qızlarımızğa”).
Çar akimiyetniñ zulumından qurtulğan milletke ve bilhassa qadınlarımızğa aydın kelecekke, öz tarihiy yurtunda istegeni kibi yaşamağa ümüt bergen Qurultaynıñ qararları, qazançları bir-eki aydan soñ qızıl terror qanı içine boğuldı.

Maqale Ş. Hablemitoğlu, N. Hablemitoğlunıñ “Şefiqa Gaspralı ve Rusiyede türk qadın areketi (1893-1920)” ve C. Seydamet Qırımerniñ “Bahı hatıralar” eserleri esasında azırlanıldı.

MEMBA

“Yañı dünya” gazetası, №46(1428) 2017 s., noyabr 24

I QURULTAYDA QIRIMTATAR QADINLARI

Zera BEKİROVA

1. kırım tatar kurultayı kadın üyeler

1. kırım tatar kurultayı kadın üyeler

 

1. kırım tatar kurultayı kadın üyeler

1. kırım tatar kurultayı kadın üyeler

 















Facebook Hesabınızla Yorum Yapabilirsiniz

Bilmate